Chó đá ở Sài gòn

Trong mảnh vườn nhà chị Tú Anh, những chú chó đá bị hắt hủi ở các vùng quê, nay lại có chỗ để nghếch mõm thi gan cùng tuế nguyệt giữa đất Sài Gòn.

Giua Sai Gon "nuoi" tram con cho da
Muôn vẻ... chó đá

Một đàn chó đá giữa chốn thị thành

Người ta nuôi chó Nhật, chó tây, chị Tú Anh "nuôi" chó ta, mà lại là chó đá! Chẳng có ai như chị, đặt vào chỗ làm việc của mình một ... con chó đá. Gọi "cún đá" thì đúng hơn - nhỏ nhắn, nũng nịu chẳng khác chi chó thật. Chị bảo chị yêu nhất chú cún con này nên chú ta mới được ưu tiên thế. Đồng loại của chú, chị đặt thành hàng, thành lớp ngoài sân vườn.

Căn theo quan niệm chó là con vật thiêng, có nơi gọi bằng ông hoàng thạch thì chị có phần thất kính vì dám xếp các cụ hoàng thạch ngoài vườn. Còn căn theo quan niệm chó đá trừ tà ma, thì với bầy chó cả trăm con này, có lẽ đến yêu tinh cũng không dám mò vào nhà chị.

Giua Sai Gon "nuoi" tram con cho da
Cún buồn

"Đối với tôi, chó đá thật gần gũi, là biểu tượng của những gì tốt đẹp, an bình. Tôi chỉ nghĩ, chó đá có mặt trong đời sống người dân xưa cũng đơn giản như vườn nhà bao giờ cũng có chuối, có chanh vậy". Cái nhìn không vướng bận những quan điểm truyền đời trong dân gian lẫn sách vở ấy đã giúp việc sưu tầm chó đá của chị trở nên nhẹ nhàng hơn. Không vì một điều to tát nào cả".

Tú Anh nói chị sưu tầm chó đá vì... bản thân chị. Nhưng nếu thấy chó đá đã gần như "tuyệt chủng" ở nông thôn Bắc Bộ thì mới hiểu chị không chỉ giữ chó đá cho riêng mình. Chừng nào chó đá còn được "nuôi", thì hình bóng một nét văn hóa độc đáo ngàn xưa còn tồn tại.

Yêu chó đá, đôi chân phụ nữ của chị đã rong ruổi khắp miền Bắc để cứu những con chó sắp vào lò nung vôi hoặc bị lún dần xuống dưới lớp bê tông của làng quê thời đô thị hóa. Chưa thể đưa hết những chú cún đá đáng yêu về Sài Gòn, chị đành gửi lại một số ở quê nhà.

Đất Sài Gòn dường như chỉ có chị sưu tầm chó đá. Hà Nội còn có anh em nhà họa sĩ Thành Chương. Chẳng mấy ai biết chị có một bầy chó đá, thế nên mới có chuyện ban tổ chức đường hoa xuân TP.HCM Tết Bính Tuất này phải vời một họa sĩ ở Hà Nội đưa chó đá vào để trưng bày.

Tập thể... chó

Giua Sai Gon "nuoi" tram con cho da
Nũng nịu

Chó đá không chỉ quẩn quanh chuyện ông hoàng thạch hay vật trừ tà. Mỗi chú chó như một thực thể. Con ngang tàng, con hiền lành; con buồn rầu, con vui vẻ v.v... Đó là cả một tập thể ... chó sống động.

Người ta cho rằng vẻ mặt, dáng hình buồn vui của chúng như thế nào tùy thuộc tâm trạng của người tạo tác ra chúng. Chó đá chủ yếu được tạc từ đá xanh, đá vôi. Những bàn tay của nghệ nhân dân gian không tên đã tạo hình những chú chó đá thật sinh động. Song cũng có những chú chó đá được đục đẽo sơ sài, thậm chí chỉ là một cục đá có dáng dấp chú chó đang ngồi mà vị chủ nhà nào đó nhặt về đặt trước nhà.

Bộ sưu tập của chị Tú Anh hầu hết là chó để thờ, giữa bụng có đục lỗ để nhét bùa chú vào. Thân hình chú nào cũng loang lổ những đốm vôi trắng, dấu vết của nhiều đợt "tân trang" mà gia chủ tiến hành trên thân các chú chó mỗi lần năm hết Tết đến trong quá khứ. Đặc biệt bộ sưu tập của chị có một chú chó mang trên mình mấy chữ Thạch cẩu đô úy, tức là một chú chó mang chức quan to thời phong kiến.

Câu chuyện của Tú Anh:
Vì sao tôi yêu chó đá?

Giua Sai Gon "nuoi" tram con cho da
"Đường làng quê tôi đã bê tông hóa. Chú chó đá tuổi thơ của tôi bị chôn ngập đến hông. Tết trước đây thôi chỉ còn thấy đôi tai nhỏ nhắn nhô lên. Chẳng biết Tết này về có còn thấy chú nữa không? Thôi thì để chú trở về với đất...", chị Tú Anh tâm sự.

Tượng lân, tượng hổ đã dần thay thế chức năng trấn giữ của tượng chó. Đến hôm nay, hình ảnh chú chó đá trước cổng đình, chùa, nhà dân cũng đã dần biến mất. Bây giờ người ta giữ nhà bằng tường rào kiên cố, chào khách bằng đủ loại chó kiểng, chứ chẳng còn chỗ nào dành cho chó đá cả.

Dạo trước, những chú chó đá nhà chị còn đứng nằm ngổn ngang ngoài vườn phơi nắng mưa. Chủ nhân của chúng bận bịu công việc, hơn nữa ỷ lại chuyện chó bằng đá thì chẳng hư hao gì. Năm Tuất sắp đến, các chú cún đá của chị đã được đưa lên kệ để đàng hoàng đón Tết...

Chó đá bị hắt hủi ở những vùng quê, nay lại có chỗ để nghếch mõm lên thi gan cùng đất trời và thời gian giữa chốn thị thành.

V. Tiến

Chó đá phong thủy

Từ tục thờ “Thạch linh cẩu”

Trong quan niệm của người Việt cổ thì chó là con vật có thể đem đến những điều may mắn. Tục thờ chó của người Việt được thể hiện dưới hai hình thức. Một là chôn chó đá trước cổng nhà như một linh vật để canh cổng với ý nghĩ trừ tà, cầu phúc, xua đuổi tật bệnh. Hai là đặt chó đá trên bệ thờ như một thần linh để cầu cúng, phụng thờ. Một số nơi gọi chó đá một cách kính cẩn là quan lớn Hoàng Thạch. Tại đền thờ quan Hoàng Thạch ở Địch Đình (Định Vĩ) - Đan Phượng, tỉnh Hà Tây (cũ), chính giữa bệ thờ là tượng quan Hoàng Thạch cao khoảng 1,4m trong tư thế ngồi, mắt nhìn thẳng về phía trước, miệng há, lưỡi thè ra che hàm răng dưới. Xung quanh quan Hoàng Thạch là tượng 16 chó con kích cỡ không đồng đều, con nhỏ cao khoảng 15cm, con lớn nhỉnh hơn 30cm, tư thế rất sinh động. Theo ông Nguyễn Chí Cương, Trưởng ban di tích xã Phương Đình, đền thờ được tôn tạo từ năm 2000. Trước đó, quan Hoàng Thạch được đặt sâu trong đất chỉ nhô nửa thân lên, nhìn về phía Tây Bắc, hướng núi Ba Vì. Theo ông Minh Nhương, Trưởng VHTT huyện Đan Phượng thì “ngài” nhìn về đền thờ Hai Bà Trưng ở Hát Môn (nơi đây cũng có hai tượng chó đá được thờ và trông về hướng Định Đình). Bệ thờ hiện nay được xây thành ngai đặt cao trên một gò đất bên cạnh chùa Phúc Khánh và đình làng. Trong đình làng, bên cạnh bài vị của Đức Linh Lang Đại Vương, Mãnh tướng Đại vương thì quan Hoàng Thạch có bài vị riêng là Hạ giới Đại vương.

Ven hồ Trúc Bạch (Hà Nội) có đền Cẩu Nhi (chó con) xây vào thời nhà Lý. Vua Lê Thánh Tông cũng từng làm 2 bài thơ vịnh chó đá tạm dịch như sau: Lần kể xuân thu biết mấy mươi/Cửa nghiêm thăm thẳm một mình ngồi/Đêm thanh nguyệt dãi màng trông nguyệt/Ngày vắng ruồi bâu biếng ngáp ruồi/Cắn kẻ tiểu nhân nào đoái miệng/Chào người quân tử chẳng phe đuôi/Phỏng trong sức có ngàn cân nặng/Dấu nhẫn ai lay cũng chẳng dời. Điều này cũng chứng tỏ tục thờ chó đá đã tồn tại từ rất lâu trong văn hóa tâm linh dân gian.

Tại thôn Phù Trung, xã Thượng Mỗ - Đan Phượng cũng có một bệ thờ chó đá. “Ngài” cũng được dân địa phương kính cẩn gọi là “Ngài Hoàng Thạch”. Bệ thờ của “Ngài” được đặt cạnh đình làng. Pho tượng “Thạch linh cẩu” ở đây cao lớn, được tạc bằng đá xanh, dáng linh hoạt, tai dỏng, miệng ngậm, mắt nhìn về hướng núi Ba Vì. “Ngài” được thờ với vai trò là người bảo vệ công lý và giữ gìn cho dân khang vật thịnh.

Đến phong thủy và luật chơi

Theo tìm hiểu được biết, xưa kia, cửa ngõ thường không làm đúng chính giữa nhà và sân mà thường làm chếch đi, để cho người ngoài không nhìn thẳng vào trung tâm nhà. Người ta cũng thường kiêng không nên để cho có con đường đâm thẳng vào nhà, hay là có đền chùa ở trước nhà. Nếu bất đắc dĩ không tránh được những điều kỵ ấy thì người ta chôn ở trước nhà một con chó đá để yểm tà khí. Việc dùng chó đá để trấn yểm được cả tầng lớp quan lại, đến dân thường sử dụng khá rộng rãi tùy vào quan niệm ở mỗi giai tầng. Hàng quý tộc chôn chó đá để canh giữ, bảo vệ chỗ thờ vua chúa. Nhà phong thủy chôn chó đá để thay đổi dương cơ, âm phần. Dân gian chôn chó đá để xua đuổi bệnh tật, tà ma. Tuy nhiên, có một điểm chung là tất cả những tượng chó đá đều đặt theo hướng Đông Bắc - Tây Nam. Trong Kinh dịch, hướng Đông Bắc chỉ đất Cấn, hướng Tây Nam chỉ cung Khôn. Đó là hai hướng tam tài, tam lộc, ngũ phúc đẳng. Thường khi đã dùng tượng chó đá thì đều sử dụng một cặp (một đực, một cái) và tượng luôn ở tư thế ngồi mặt hướng thiên. Rất kị và hiếm khi sử dụng tượng chó trong tư thế nằm.

Họa sĩ Nguyễn Mạnh Đức với bức tượng chó đá. Ảnh: A.K

Tôi cũng có dịp được trò chuyện cùng họa sĩ Nguyễn Mạnh Đức (em trai của họa sĩ Thành Chương) trong gian nhà sàn nằm ẩn mình sau một dãy phố tráng lệ cuối đường Vĩnh Phúc, quận Ba Đình, Hà Nội. Bên bức tường đá ong nham nhở, dựng la liệt nào tượng, nào nghê đá, chó đá, cối đá đủ loại. Họa sĩ Mạnh Đức được biết đến không chỉ ở tài vẽ tranh mà còn được dân chơi Hà thành biết đến với biệt danh “vua” săn chó đá. Ông đam mê các bức tượng chó đá từ nhỏ, hiện giờ tại nhà ông có cả bộ sưu tập chó đá với đủ loại kích cỡ, to nhỏ, mỗi con chó đá có số phận, hình hài khác nhau. “Tôi thích chó đá từ bé, nên đi đâu cũng sưu tầm. Sau rồi tôi tìm được một số tay buôn đồ cổ, rồi đến đám ve chai đồng nát. Người ta đi khắp nơi gom về, tôi mua lại. Có lẽ hàng nghìn con chó đá đã qua tay tôi” - ông Đức nói với một nụ cười đầy tự hào. “Trong một thời gian dài đi... buôn chó đá, tôi nghiệm ra rằng, vùng Bắc Ninh, Hà Tây (cũ), Hải Dương người ta hay chơi chó đá. Người đẽo chó có thể là thợ chuyên nghiệp, có khi là người nhà đẽo chó bày chơi. Loại chó này hiếm và quý lắm, ngoài chuyện độc bản, thì cái mặt của nó mỗi con mỗi khác không lặp lại. Người xưa đẽo chó đá cũng lạ lắm. Con có chân, có con thì chỉ có mỗi cái đầu với đôi tai nhú lên, nhưng vẫn nhận ra dụng ý của từng con mà người chơi đã tạc ra nó!”. Họa sĩ Mạnh Đức tâm sự: “Con chó tuy bằng đá nhưng cũng có tính cách như con người ông ạ. Có con vui tươi, có con ngốc nghếch, có con quỷ quyệt, có con u sầu. Con thì oai vệ phương phi, con khệnh khạng ra dáng ông đây, có con còi cọc nhưng nguy hiểm, nhìn thì biết ngay! Con chó đẹp là con chó có tinh thần. Nó phải vui hoặc buồn, hoặc khôn khéo, gian ngoan. Chán nhất là anh chó to, nhưng mặt mũi, dáng vẻ chẳng có hồn vía gì cả…”. Ông cũng chia sẻ: Còn chó đá, theo tôi hiểu, là vật tâm linh, nó như kẻ gác cổng để xua đuổi tà ma, giữ yên cõi âm cho gia chủ. Người ta ít đẽo chó nằm là như thế, vì chó nằm là lúc con chó chơi, vô dụng.

Ngày nay việc tạc chó đá để trấn yểm ngày càng ít đi, số phận những con chó đá lui vào ẩn tích, người chơi chó đá cũng vắng bóng. Nay các đại gia thường tạc hình “rồng cuộn, hổ ngồi” hay “lân chầu, hổ phục” trước cửa để tạo uy danh, tăm tiếng. Song dẫu vậy, thăm thẳm chiều dài thời gian, uy danh chó đá vẫn còn vang vọng dễ gợi nhớ về “một thời vang bóng”.

Văn Hậu