Chó đá ở Sài gòn

Trong mảnh vườn nhà chị Tú Anh, những chú chó đá bị hắt hủi ở các vùng quê, nay lại có chỗ để nghếch mõm thi gan cùng tuế nguyệt giữa đất Sài Gòn.

Giua Sai Gon "nuoi" tram con cho da
Muôn vẻ... chó đá

Một đàn chó đá giữa chốn thị thành

Người ta nuôi chó Nhật, chó tây, chị Tú Anh "nuôi" chó ta, mà lại là chó đá! Chẳng có ai như chị, đặt vào chỗ làm việc của mình một ... con chó đá. Gọi "cún đá" thì đúng hơn - nhỏ nhắn, nũng nịu chẳng khác chi chó thật. Chị bảo chị yêu nhất chú cún con này nên chú ta mới được ưu tiên thế. Đồng loại của chú, chị đặt thành hàng, thành lớp ngoài sân vườn.

Căn theo quan niệm chó là con vật thiêng, có nơi gọi bằng ông hoàng thạch thì chị có phần thất kính vì dám xếp các cụ hoàng thạch ngoài vườn. Còn căn theo quan niệm chó đá trừ tà ma, thì với bầy chó cả trăm con này, có lẽ đến yêu tinh cũng không dám mò vào nhà chị.

Giua Sai Gon "nuoi" tram con cho da
Cún buồn

"Đối với tôi, chó đá thật gần gũi, là biểu tượng của những gì tốt đẹp, an bình. Tôi chỉ nghĩ, chó đá có mặt trong đời sống người dân xưa cũng đơn giản như vườn nhà bao giờ cũng có chuối, có chanh vậy". Cái nhìn không vướng bận những quan điểm truyền đời trong dân gian lẫn sách vở ấy đã giúp việc sưu tầm chó đá của chị trở nên nhẹ nhàng hơn. Không vì một điều to tát nào cả".

Tú Anh nói chị sưu tầm chó đá vì... bản thân chị. Nhưng nếu thấy chó đá đã gần như "tuyệt chủng" ở nông thôn Bắc Bộ thì mới hiểu chị không chỉ giữ chó đá cho riêng mình. Chừng nào chó đá còn được "nuôi", thì hình bóng một nét văn hóa độc đáo ngàn xưa còn tồn tại.

Yêu chó đá, đôi chân phụ nữ của chị đã rong ruổi khắp miền Bắc để cứu những con chó sắp vào lò nung vôi hoặc bị lún dần xuống dưới lớp bê tông của làng quê thời đô thị hóa. Chưa thể đưa hết những chú cún đá đáng yêu về Sài Gòn, chị đành gửi lại một số ở quê nhà.

Đất Sài Gòn dường như chỉ có chị sưu tầm chó đá. Hà Nội còn có anh em nhà họa sĩ Thành Chương. Chẳng mấy ai biết chị có một bầy chó đá, thế nên mới có chuyện ban tổ chức đường hoa xuân TP.HCM Tết Bính Tuất này phải vời một họa sĩ ở Hà Nội đưa chó đá vào để trưng bày.

Tập thể... chó

Giua Sai Gon "nuoi" tram con cho da
Nũng nịu

Chó đá không chỉ quẩn quanh chuyện ông hoàng thạch hay vật trừ tà. Mỗi chú chó như một thực thể. Con ngang tàng, con hiền lành; con buồn rầu, con vui vẻ v.v... Đó là cả một tập thể ... chó sống động.

Người ta cho rằng vẻ mặt, dáng hình buồn vui của chúng như thế nào tùy thuộc tâm trạng của người tạo tác ra chúng. Chó đá chủ yếu được tạc từ đá xanh, đá vôi. Những bàn tay của nghệ nhân dân gian không tên đã tạo hình những chú chó đá thật sinh động. Song cũng có những chú chó đá được đục đẽo sơ sài, thậm chí chỉ là một cục đá có dáng dấp chú chó đang ngồi mà vị chủ nhà nào đó nhặt về đặt trước nhà.

Bộ sưu tập của chị Tú Anh hầu hết là chó để thờ, giữa bụng có đục lỗ để nhét bùa chú vào. Thân hình chú nào cũng loang lổ những đốm vôi trắng, dấu vết của nhiều đợt "tân trang" mà gia chủ tiến hành trên thân các chú chó mỗi lần năm hết Tết đến trong quá khứ. Đặc biệt bộ sưu tập của chị có một chú chó mang trên mình mấy chữ Thạch cẩu đô úy, tức là một chú chó mang chức quan to thời phong kiến.

Câu chuyện của Tú Anh:
Vì sao tôi yêu chó đá?

Giua Sai Gon "nuoi" tram con cho da
"Đường làng quê tôi đã bê tông hóa. Chú chó đá tuổi thơ của tôi bị chôn ngập đến hông. Tết trước đây thôi chỉ còn thấy đôi tai nhỏ nhắn nhô lên. Chẳng biết Tết này về có còn thấy chú nữa không? Thôi thì để chú trở về với đất...", chị Tú Anh tâm sự.

Tượng lân, tượng hổ đã dần thay thế chức năng trấn giữ của tượng chó. Đến hôm nay, hình ảnh chú chó đá trước cổng đình, chùa, nhà dân cũng đã dần biến mất. Bây giờ người ta giữ nhà bằng tường rào kiên cố, chào khách bằng đủ loại chó kiểng, chứ chẳng còn chỗ nào dành cho chó đá cả.

Dạo trước, những chú chó đá nhà chị còn đứng nằm ngổn ngang ngoài vườn phơi nắng mưa. Chủ nhân của chúng bận bịu công việc, hơn nữa ỷ lại chuyện chó bằng đá thì chẳng hư hao gì. Năm Tuất sắp đến, các chú cún đá của chị đã được đưa lên kệ để đàng hoàng đón Tết...

Chó đá bị hắt hủi ở những vùng quê, nay lại có chỗ để nghếch mõm lên thi gan cùng đất trời và thời gian giữa chốn thị thành.

V. Tiến